Ewaluacja to ocena jakości działalności naukowej, którą przeprowadza się w ramach dyscyplin uprawianych w danej jednostce. Uczelnie i instytuty badawcze otrzymują za swoją pracę oceny – nazywane kategoriami naukowymi. Od przyznanej kategorii zależą uprawnienia jednostki. Im słabsza jednostka, tym mniej ma uprawnień.
Odpowiedź na postulaty środowiska akademickiego
Projekt noweli ustawy Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce to odpowiedź na postulaty środowiska akademickiego i naukowego. Zgłaszało ono wiele zastrzeżeń do dotychczasowego modelu ewaluacji, który wprowadziła w/w ustawa z 2018 r., nazywana "ustawą Gowina" (od nazwiska ówczesnego szefa resortu nauki Jarosława Gowina). Wskazywano m.in. na negatywne skutki nadmiernej parametryzacji: presję ilościową, punktomanię oraz osłabienie jakości badań.
Jak wskazano w opisie projektu noweli, jej kluczowym założeniem jest oparcie nowego modelu oceny działalności naukowej na dwóch filarach. Pierwszym ma być ewaluacja przeprowadzana dla dyscyplin, w której mają zostać zachowane dotychczasowe kryteria oceny. Utrzymane zostaną dotychczasowe kategorie naukowe: A+ (najwyższa), A, B+, B i C (najniższa) i wynikające z nich uprawnienia.
Nie tylko na liczba i jakość publikacji naukowych
Drugim filarem ma być ocena potencjału, przeprowadzana wedle kilku kryteriów. Pierwszym kryterium ma być możliwość rozwoju uczelni bądź instytutu w zakresie działalności naukowej. Drugim - aktywność podmiotu związana z tworzeniem przyjaznego i zrównoważonego środowiska pracy naukowej. Trzecim - upowszechnianie wyników badań naukowych i prac rozwojowych, w tym przez różne formy kształcenia.
"Wprowadzenie tych kryteriów pozwoli na kompleksową ocenę podmiotu, zarówno w odniesieniu do dyscyplin, jak i funkcjonowania całości instytucji w zakresie prowadzenia badań naukowych i prac rozwojowych lub twórczości artystycznej oraz zdolności do długofalowego rozwoju działalności naukowej, nie koncentrującą się – tak jak jest to obecnie – przede wszystkim na liczbie i jakości publikacji naukowych" - podkreślono w opisie projektu.
Ocena potencjału
Zgodnie z propozycją MNiSW, w ocenie potencjału mają być stosowane oceny: wyróżniająca, pozytywna i negatywna. Wynik oceny potencjału - jak opisał resort - będzie miał wpływ na możliwość tworzenia studiów na kierunku przyporządkowanym do dyscypliny albo dyscypliny wiodącej bez pozwolenia ministra szkolnictwa wyższego i nauki, na uprawnienia do nadawania stopni oraz prowadzenia szkoły doktorskiej, a także na możliwość udziału w inicjatywach doskonałości – IDUB (Inicjatywa Doskonałości Uczelnia Badawcza) i RID (Regionalna Inicjatywa Doskonałości).
Resort nauki zaproponował też włączenie do katalogu zadań uczelni popularyzacji nauki oraz przeciwdziałania dezinformacji naukowej; wprowadzenie obowiązku uchwalenia przez senaty uczelni kodeksu etyki wspólnoty akademickiej dostosowanego do rodzaju uczelni i specyfiki jej działalności; wprowadzenie zakazu bazowania w ocenie okresowej nauczyciela akademickiego w zakresie działalności naukowej wyłącznie na jego osiągnięciach wykazywanych na potrzeby ewaluacji.
W projekcie - jak wynika z opisu - wprowadzono również możliwość przystąpienia do ponownej ewaluacji lub ponownej oceny potencjału po upływie 3 lat od dnia rozpoczęcia ostatniej oceny działalności naukowej przez podmioty, np. uczelnie, które nie złożyły wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy. Warunkiem skorzystania z tej możliwości będzie otrzymanie przez ewaluowany podmiot niższej kategorii naukowej niż w poprzednim okresie objętym ewaluacją lub uzyskanie negatywnej oceny potencjału.
Odwołanie od kategorii naukowej
"Uzyskana w takim procesie kategoria naukowa lub ocena będą obowiązywały do czasu, gdy decyzja o przyznaniu kategorii naukowej lub oceny potencjału w wyniku kolejnej oceny działalności naukowej (za 3 lata) stanie się ostateczna, a jeżeli podmiot nie podda się tej ocenie, to do końca roku, w którym ta ocena się rozpocznie” - wskazano. Według MNiSW rozwiązanie to ma "charakter motywacyjny, stwarza zachętę do szybkiego wdrożenia działań naprawczych oraz umożliwia wczesną eliminację negatywnych skutków niskiej kategorii naukowej lub oceny potencjału jako fakultatywne rozwiązanie zamiast odwoływania się od pierwotnie uzyskanych kategorii naukowej lub oceny potencjału".
W projekcie zaproponowano wydłużenie okresu objętego ewaluacją z 4 lat do 5 lat, a także, by osiągnięcia będące podstawą ewaluacji raportowano do Zintegrowanego Systemu Informacji o Szkolnictwie Wyższym i Nauce POL-on. Poza tym, ocena potencjału ma bazować na ocenie eksperckiej, w ramach której działalność podmiotu jest weryfikowana w sposób niezależny od mierników stosowanych w ewaluacji.
MNiSW chce też doprecyzowania zasad oceny działalności naukowej federacji podmiotów systemu szkolnictwa wyższego i nauki - w taki sposób, aby federacje były poddawane tej ocenie na tych samych zasadach, co inne podmioty systemu szkolnictwa wyższego i nauki.
Minimum kadrowe do nadawania stopni
W związku z wprowadzeniem nowego modelu ewaluacji wprowadzono także wymóg minimum kadrowego do nadawania stopni. Projekt przewiduje także utworzenie w uczelniach rad naukowych (z 5-letnią kadencją) dyscyplin, które będą organami podejmującymi uchwały o nadaniu stopnia w dyscyplinie; określa również, kto będzie mógł wejść w skład takiej rady.
Projekt przewiduje, że przepisy dotyczące ww. minimów kadrowych i powołania rad naukowych dyscyplin wejdą w życie 1 stycznia 2031 r., kiedy to rozpocznie się kolejny okres objęty ewaluacją.
Wedle proponowanych zapisów ma się też zmienić skład Komisji Ewaluacji Nauki (do której należy przeprowadzanie ewaluacji jakości działalności naukowej). Obecnie minister nauki powołuje w skład KEN 7 osób z doświadczeniem w zakresie polityki naukowej, a po zmianach liczba tych osób zostanie obniżona do 4, a w to miejsce będą powoływane 3 osoby z doświadczeniem w zakresie komercjalizacji i transferu osiągnięć naukowych do gospodarki. Projekt na zostać przyjęty w przez rząd w III kwartale br.
