Uczniowie potrzebują nie tylko lekcji. Badanie wskazuje na kluczową rolę nauczycieli

Nauczyciel, który znajduje czas na rozmowę, słucha uczniów i pomaga im w trudnościach, może odgrywać ważną rolę nie tylko w ich edukacji, ale także w budowaniu poczucia bezpieczeństwa. Wskazują na to analizy przedstawione przez naukowców z Uniwersytetu SWPS.

Badacze wykorzystali dane z raportu „Młodzi pod presją. Diagnoza Pedagogiczna 2025/2026”, obejmującego odpowiedzi 23 782 uczniów ze 123 szkół z całej Polski.

Wsparcie nauczycieli a doświadczenia przemocy

Wśród uczniów przekonanych, że nauczyciele zawsze znajdują czas, gdy ktoś potrzebuje porozmawiać, 11 proc. zgłasza doświadczenia przemocy fizycznej z ostatnich trzech miesięcy. W grupie negatywnie oceniającej dostępność nauczycieli odsetek ten wynosi 20 proc.

Uczniowie, którzy dostrzegają gotowość nauczycieli do rozmowy, rzadziej zgłaszają również przemoc relacyjną, m.in. wykluczanie z grupy, rozpowszechnianie plotek czy ośmieszanie.

– Uważne słuchanie wiąże się także z samopoczuciem młodych ludzi. Wśród uczniów, którzy czują, że nauczyciele naprawdę słuchają tego, co mają do powiedzenia, odsetek odczuwających lęk jest o około 56 proc. niższy niż w grupie oceniającej nauczycieli pod tym względem negatywnie – komentuje dr hab. Małgorzata Golonka-Wójcik, prof. Uniwersytetu SWPS, psycholożka z Wydziału Psychologii w Katowicach i współautorka systemu RESQL, cytowana w komunikacie uczelni.

Jak dodaje, wynik ten zwraca uwagę na znaczenie relacji, w której uczeń ma przestrzeń do wyrażenia swoich myśli i przeżyć.

Z analiz wynika również, że uczniowie dostrzegający zaangażowanie nauczycieli częściej deklarują pozytywny stosunek do nauki.

Wśród tych, którzy uważają, że nauczyciele starają się pomagać osobom mającym trudności w nauce, 63 proc. deklaruje, że lubi matematykę. W grupie, która nie dostrzega takiego wsparcia, odsetek ten wynosi 41 proc. Podobnie jest z językiem polskim – odpowiednio 62 i 42 proc.

Znaczenie ma także sposób prowadzenia zajęć. Wśród uczniów przekonanych, że nauczyciele starają się, aby nauka była przyjemnością, około 67 proc. deklaruje, że lubi lekcje matematyki i języka polskiego. Wśród pozostałych jest to około 44 proc.

Badacze zaznaczają, że przedstawione zależności nie dowodzą, iż samo wsparcie nauczyciela bezpośrednio zmniejsza ryzyko przemocy lub lęku.

Z raportu „Młodzi pod presją” Uniwersytetu SWPS wynika ponadto, że wraz z wiekiem uczniowie coraz słabiej odczuwają wsparcie nauczycieli i wychowawców. Jednocześnie częściej dostrzegają zachowania dorosłych, które odbierają jako krzywdzące.

Nauczycielom zdarza się wyśmiewać lub ośmieszać kogoś z klasy w obecności innych uczniów

Ze stwierdzeniem, że nauczycielom zdarza się wyśmiewać lub ośmieszać kogoś z klasy w obecności innych uczniów, zgadza się 18 proc. czwartoklasistów i 46 proc. ósmoklasistów szkół podstawowych. Są to oceny uczniów, a nie dane o potwierdzonych przypadkach przemocy ze strony nauczycieli.

Raport wskazuje także na różnice w doświadczeniach przemocy rówieśniczej na kolejnych etapach edukacji.

Ponad 23 proc. uczniów klas IV szkół podstawowych zadeklarowało, że w ciągu ostatnich trzech miesięcy co najmniej kilka razy doświadczyło bicia lub kopania przez silniejszych albo bardziej wpływowych rówieśników. W pierwszych klasach liceum odsetek ten wyniósł 4,5 proc.

Przemoc w szkole nie zawsze jest widoczna

Badacze zwracają uwagę, że przemoc w szkole nie zawsze jest widoczna. Może przybierać również formę wykluczania z grupy, rozpowszechniania plotek czy ośmieszania. Dlatego brak otwartych konfliktów nie musi oznaczać, że uczniowie czują się bezpiecznie.

Z diagnozy wynika ponadto, że starsi uczniowie częściej niż młodsi zgłaszają trudności emocjonalne, objawy lękowe, obniżony nastrój i dolegliwości fizyczne, takie jak bóle głowy, brzucha czy pleców. Częściej deklarują też mniejsze poczucie energii.

Smutek odczuwany kilka razy w tygodniu zgłasza 14,3 proc. czwartoklasistów szkół podstawowych i 33,2 proc. uczniów klas IV liceum.

Trudności te częściej dotyczą dziewcząt niż chłopców. W wielu analizach niekorzystne wyniki uzyskują również osoby niebinarne, które częściej zgłaszają doświadczenia przemocy.

Neuroatypowość a doświadczenia szkolne

Badacze przyjrzeli się także uczniom postrzegającym siebie jako osoby neuroatypowe. Taką samoocenę deklaruje 34,7 proc. badanych. Silniejszemu przekonaniu o własnej neuroatypowości towarzyszą częstsze doświadczenia przemocy, większe trudności emocjonalne i fizyczne oraz mniejsze poczucie energii. Autorzy podkreślają, że chodzi o samoocenę uczniów, a nie potwierdzoną diagnozę kliniczną.

Wyniki raportu pokazują również, że szkolnej presji nie można sprowadzać wyłącznie do ilości materiału, sprawdzianów czy ocen.

Źródła presji psychologicznej w szkole m.in. bullying

W analizach statystycznych wyższa presja psychologiczna wiąże się przede wszystkim z trudnościami w relacjach, w tym bullyingiem, czyli powtarzającym się dręczeniem, oraz niekorzystnym klimatem klasy.

Z kolei dobre relacje i wsparcie dorosłych wiążą się z wyższą samoskutecznością, czyli przekonaniem ucznia, że potrafi poradzić sobie z trudnościami i emocjami.

Ze stwierdzeniem „Potrafię poradzić sobie ze stresem w szkole” zgadza się 72 proc. czwartoklasistów i 55,6 proc. ósmoklasistów.

– Nadzieję daje związek samoskuteczności z niższą presją psychologiczną. Uczniowie, którzy silniej wierzą, że potrafią poradzić sobie z trudnymi emocjami, deklarują mniejsze obciążenie codziennością – ocenia dr Piotr Rycielski z Uniwersytetu SWPS, współautor systemu RESQL.

Zdaniem autorów diagnozy rozwijanie umiejętności radzenia sobie ze stresem powinno iść w parze z zapewnianiem uczniom bezpiecznego środowiska. Szkoły powinny wcześniej rozpoznawać trudności emocjonalne, przeciwdziałać przemocy i poprawiać relacje w klasach.

Ważne jest także, by uczniowie wiedzieli, do kogo mogą zwrócić się po pomoc, a także by mieli możliwość rozmowy z zaufanym dorosłym.

– Szkoła sprzyjająca rozwojowi nie eliminuje wszystkich trudności i wymagań, lecz dba o to, aby uczniowie mieli zasoby potrzebne do ich podejmowania: bezpieczne relacje, wsparcie dorosłych, poczucie przynależności oraz przekonanie, że w sytuacji kryzysu nie pozostaną sami – podsumowuje dr Radosław Kaczan z Uniwersytetu SWPS, współautor systemu RESQL.

Raport „Młodzi pod presją. Diagnoza Pedagogiczna 2025/2026” przygotowano we współpracy Uniwersytetu SWPS, RESQL, Fundacji UNIQA i Fundacji Jim.

Badanie przeprowadzono w formie anonimowej ankiety internetowej wśród 23 782 uczniów ze 123 szkół podstawowych i ponadpodstawowych ze wszystkich województw. Analizowano m.in. relacje rówieśnicze, klimat klasy, doświadczenia przemocy, samopoczucie, wsparcie dorosłych i stosunek do nauki.

Próba nie była reprezentatywna dla wszystkich polskich uczniów. Badanie miało charakter przekrojowy, dlatego jego wyniki pozwalają wskazywać związki między badanymi zjawiskami, ale nie dowodzą zależności przyczynowo-skutkowych.

Najnowsze analizy dotyczące znaczenia wsparcia nauczycieli przedstawili dr Piotr Rycielski, dr Radosław Kaczan, Mania Żurowska i prof. Małgorzata Golonka-Wójcik z Uniwersytetu SWPS.

W środę przypada Dzień Edukacji Narodowej.